Kurs filozofii

tom I: Logika Powszechnie zwyklo sie mowic, ze prawda jest jedna i zawsze taka sama. Coz innego przez to rozumiec mamy, jesli nie to, ze prawidla umyslu, wskazujace nam prawde, sa stale i wieczne? Wszakze jesli uwazac bedziemy prawde w zastosowaniu jej do rozmaitych przedmiotow, bedzie ona liczna i wieloraka, albo raczej bedziemy mieli liczbe prawd nieskonczona prawie, jak nieskonczona byc musi liczba twierdzen prawdziwych, roznych od siebie w znaczeniu. To jednak jest niewatpliwe, ze jesli pewna mysl, pewne twierdzenie raz bylo prawdziwe, wiecznie takie byc musi, tzn. ze prawidlo umyslu, wskazujace prawde w tym twierdzeniu, nie odmienia sie nigdy, i dlatego w ktorymkolwiek czasie to twierdzenie odniesiemy do owego prawidla, zawsze ono okaze sie prawdziwe. Wytlumaczmy teraz, czym sie to dzieje, ze gdy prawidla myslenia, ktore nam podaje natura umyslu naszego, powinny byc jedne i te same u wszystkich ludzi, sposob ich jednak myslenia bywa rozny i odmienny. Nie skadinad pochodzic to moze, tylko stad, ze nie wszyscy rownie radzic sie umieja tych przyrodzonych myslenia prawidel, nie wszyscy je rownie poznaja, czyli, co jedno znaczy, nie u wszystkich z rowna jasnoscia sa one rozwiniete w umysle. tom II: Psychologia, Teologia przyrodzona, Filozofia moralna Zadnej rzeczy wyjasnienie nie doznalo tylu trudnosci jak wyklad woli ludzkiej i polaczonej z nia wolnosci. Ta czesc psychologii otworzyla najwieksze pole sporom i zarzutom, juz to dlatego, ze wyrazenia, ktorymi oznaczano te dwie wladze, bedac mniej trafne, nie mogly byc jednostajnie zrozumiane od wszystkich, juz dlatego, ze nie utworzono sobie jasnego i dokladnego tych dwoch wladz wyobrazenia. Co innego jest twierdzic, ze pewne rzeczy nigdy dokladnie pojete i wytlumaczone byc nie moga, a co innego jest mowic, ze sie sprzeciwiaja rozumowi. Stworzenie np. swiata z niczego przez Najwyzsza Istote w niczym nie jest przeciwne rozumowi; z tym wszystkim przymuszeni jestesmy wyznac, ze sposob tego stworzenia nigdy jasno pojety i dokladnie wyluszczony byc nie moze. Najwyzsza zasada moralnosci, ktorej szukaja filozofowie, powinna byc twierdzeniem praktycznym tak ogolnym, azeby z niego wywiesc sie mogly wszystkie zgola prawdy moralne. Podlug naszego zdania wyrazenie najogolniejszego prawidla moralnosci mogloby oznaczyc sie sposobem nastepujacym: Tak czyn zawsze, azebys sie nie wstydzil wyznac przed calym swiatem twoj postepek i objawic pobudki, jakie cie do niego sklonily.